ارکستر و گروه کر ملی عربستان سعودی در تازهترین ایستگاه تور جهانی «شگفتیهای ارکستر سعودی»، با اجرا در محوطه تاریخی کولوسئوم رم و همراهی آندرهآ بوچلی، خواننده مشهور اپرا در ایتالیا، تلاش ریاض را برای تثبیت جایگاه خود در صنعت جهانی موسیقی و گسترش دیپلماسی فرهنگی در چارچوب چشمانداز ۲۰۳۰ به نمایش گذاشت.
محوطه تاریخی کولوسئوم رم بهعنوان یازدهمین ایستگاه تور جهانی «شگفتیهای ارکستر سعودی»، در ماه مه ۲۰۲۶، میزبان اجرای مشترک ارکستر و گروه کر ملی عربستان سعودی و ارکستر جوانان «فونتانه دی روما» از ایتالیا بود. در این برنامه که در معبد ونوس و رم در پارک باستانشناسی کولوسئوم برگزار شد، ۶۲ نوازنده، شامل ۳۲ عضو ارکستر و گروه کر ملی عربستان سعودی و ۳۰ نوازنده ایتالیاییــ زیر نظر مارچلو روتا روی صحنه رفتند و آندرهآ بوچلی، خواننده سرشناس اپرای ایتالیا، نیز برای نخستین بار همراه با ارکستر و گروه کر ملی عربستان سعودی اجرا کرد.
به گزارش نشریه بیلبورد، بوچلی پیش از این بیش از شش بار در عربستان سعودی برنامه اجرا کرده و سالها است که با فضای فرهنگی این کشور در ارتباط است. او درباره آن شب گفت: «اجرا در برابر پسزمینه باشکوه کولوسئوم، همیشه تجربهای عمیقا تاثیرگذار است، اما حضور مشترک روی صحنه با ارکستر و گروه کر ملی عربستان سعودی، این تجربه را معنادارتر کرد. موسیقی قدرت آن را دارد که فرهنگها را فراسوی زمان و مکان، به هم پیوند دهد و این اجرا تجسم زیبایی از آن ارتباط بود. برای من افتخار بزرگی بود که بخشی از اجرایی باشم که چنین سنتهای موسیقایی غنی را در قلب رم، کنار هم آورد.»
این اجرا در مقطعی برگزار میشود که عربستان سعودی با قاطعیت به صنعت جهانی موسیقی وارد و به بازاری نوظهور تبدیل شده است که در حوزه اجرای زنده، آموزش موسیقی، زیرساخت برگزاری تورهای هنری و گسترش دسترسی به تولید و پخش موسیقی، سرمایهگذاری گسترده انجام میدهد. این سرمایهگذاریهای گسترده از زمان تاسیس وزارت فرهنگ عربستان سعودی در سال ۲۰۱۸ آغاز شد و سپس با تاسیس کمیسیون موسیقی در سال ۲۰۲۰ ادامه پیدا کرد. تور بینالمللی «شگفتیهای ارکستر سعودی» هم نمادی جهانی و آشکار از این تحول است.
از نخستین اجرای بینالمللی ارکستر و گروه کر ملی عربستان سعودی در پاریس در سال ۲۰۲۲، این مجموعه سابقهای گسترده از تورهای جهانی ایجاد کرده است: مکزیکوسیتی، اپرای متروپولیتن نیویورک، سالن مرکزی وستمینستر لندن همراه با ارکستر فیلارمونیک سلطنتی، اپرای سیدنی، اپرا سیتی توکیو، بازگشت دوباره به پاریس در کاخ ورسای، دو کنسرت متفاوت در ریاض در مرکز فرهنگی ملک فهد، تالار مشهور مرایا در العلا و اکنون پارک باستانشناسی کولوسئوم در رم.
هر ایستگاه از تور «شگفتیهای ارکستر سعودی» از یک منطق هنری ثابت پیروی کرده است: گروه سعودی بهجای آنکه صرفا آثار خود را در کشوری دیگر اجرا کند، با هویت موسیقایی شهر میزبان مستقیم وارد تعامل میشود.
در نیویورک، آنها اجرای خود را با نسخهای تنظیمشده از ترانه مرا به ماه ببر (Fly Me to the Moon) فرانک سیناترا برای ساز نی آغاز کردند. در لندن، ترانه غلتیدن در ژرفا (Rolling in the Deep) اثر ادل را با قطعه کلاسیک سعودی «عدیت فی مرقب» («از مَرقَب گذشتم) در برابر ارکستر فیلارمونیک سلطنتی تلفیق کردند و در توکیو، نسخههای عربی ترانههای مشهور انیمه ژاپنی را اجرا کردند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
با این حال اوضاع در رم متفاوت بود. ایتالیا، بهعنوان زادگاه اپرا و کشوری با قرنها سنت موسیقی کلاسیک، انتظارات موسیقایی عمیقی دارد. از این رو همکاری ارکستر سعودی با بوچلی به یکی از مهمترین و نمادینترین لحظات این تور تبدیل شد.
مارچلو روتا، رهبر ارکستر که هر دو گروه را در برنامهای متشکل از قطعات سعودی، ایتالیایی و بینالمللی هدایت میکرد، درباره نتیجه این همکاری گفت: «گرد هم آوردن ارکستر و گروه کر ملی عربستان سعودی با ارکستر جوانان فونتانه دی روما تجربهای هنری و عمیقا رضایتبخش بود. از نگاه یک رهبر ارکستر، آنچه بیش از همه جلب توجه میکند، هم درک مشترک موسیقایی است و هم ویژگی منحصربهفردی که هر سنت موسیقایی با خود میآورد. در سبک و شیوه بیان تفاوتهای آشکاری وجود دارد، اما در انضباط، احساس و موسیقیمندی شباهتهای زیادی هم دیده میشود. این آثار، چه سعودی باشند چه ایتالیایی، هنگام اجرای مشترک وارد گفتگویی طبیعی با یکدیگر میشوند. در این تبادل، ارکستر به یک صدای واحد و یکپارچه تبدیل میشود، در حالی که غنای اجزای فردی خود را حفظ میکند. هنر واقعی دقیقا همینجا است.»
برنامه رم علاوه بر همکاری با بوچلی، بخش ویژهای هم داشت که ترکیبی از ترانههای محبوب و کلاسیک سعودی و ایتالیایی را در قالب مدلی مشترک ارائه میکرد و اجرای هنرهای نمایشی سنتی سعودی را هم در بر داشت.
یکی از بخشهای برجسته کنسرت قطعهای با عنوان «الحجر و رم» بود؛ اثری ساخته کمیسیون موسیقی عربستان سعودی که بر پایه کتیبه رومی کشفشده در منطقه الحجرــ نخستین میراث جهانی یونسکو در عربستان سعودی واقع در العلاــ ساخته شده است و بازتاب پیوندهای عمیق تاریخی و فرهنگی میان عربستان سعودی و ایتالیا بود.
نگاهی به روند رشد موسیقی در عربستان سعودی طی سالهای اخیر
ارکستر و گروه کر ملی عربستان سعودی یکی از نخستین ابتکارهای کمیسیون موسیقی عربستان سعودی بود که با هدف تشکیل یک گروه حرفهای ملی برای نمایندگی از پادشاهی سعودی در داخل و خارج این کشور و در راستای هدف این کمیسیون برای گسترش حضور جهانی موسیقی سعودی انجام گرفت.
کمیسیون موسیقی در اوت ۲۰۲۵، مراسم فارغالتحصیلی نخستین دوره «برنامه آموزش موسیقی ارکستر و گروه کر ملی عربستان سعودی» را جشن گرفت؛ یک برنامه آموزشی دوساله که نخستین نسل رسمی و دارای مدرک موسیقی کلاسیک در داخل عربستان سعودی را تربیت کرد. برخی از همان فارغالتحصیلان، تنها ۹ ماه بعد، روی صحنه رم حضور داشتند.
مجموعه امکانات و ساختارها برای برگزاری کنسرت، جشنواره و دیگر رویدادهای حضوری هم بهسرعت گسترش یافته است. اکنون کنسرتهایی در سبکهای مختلف در ریاض، العلا، جده، الخبر، ابها، درعیه و بسیاری شهرهای دیگر عربستان سعودی برگزار میشود و هنرمندان بینالمللی در طول یک فصل هنری، در چندین شهر سعودی اجرا دارند.
از جمله هنرمندانی که در عربستان سعودی اجرا کردهاند میتوان به سلین دیون، جاستین بیبر، ایتیز، بلکپینک، برونو مارس، آلیشا کیز، یانی، لیسا، متالیکا، امینم و کاردی بی اشاره کرد که در کنار چهرههای سعودی از جمله محمد عبده، دالیا مبارک، عاید و مشعل تامر روی صحنه رفتند.
ابتکارهایی مانند «هفته موسیقی ریاض» هم که کمیسیون موسیقی عربستان سعودی برگزار میکند، رویدادی بزرگ و چندروزه در سراسر پایتخت سعودی است که هر دسامبر، مجموعهای از اجراهای زنده، رویدادها و کنفرانسهای صنعت موسیقی را زیر یک عنوان واحد، گرد هم میآورد.
در کنار اینها، برنامههایی دائمی مانند «قطبنمای موسیقی» (Music Compass) و پلتفرم سعودی میوزیک هاب (مرکز موسیقی سعودی/ Saudi Music Hub) نیز در طول سال فعالاند و با تربیت نسل جدیدی از مدیران حرفهای هنرمندان، به تقویت این اکوسیستم کمک میکنند.
یکی دیگر از طرحهای در دست اجرای کمیسیون موسیقی عربستان سعودی «ریتمهای سعودی» (Saudi Beats) است؛ کتابخانهای دیجیتال از صداها که بر پایه ضبطهای میدانی از سراسر عربستان سعودی، شکل گرفته و هدف آن فراهم کردن دسترسی هنرمندان و تهیهکنندگان سراسر جهان به دهها فرم سنتی موسیقی سعودی است.
در سال ۲۰۲۴، آثار هنرمندان سعودی در اسپاتیفای بیش از ۲۲۰ میلیون بار برای شنوندگانی که برای نخستین بار به آنها گوش میدادند، کشف شد؛ رشدی ۷۵ درصدی نسبت به سال قبل. بیش از ۹۰ درصد درآمد ناشی از این پخشها نیز از مخاطبان بینالمللی و منطقهای در آمریکا، برزیل، هند، آلمان، بریتانیا، مصر، عراق و امارات به دست آمد.
دانشگاه هنر ریاض نیز به یکی از مراکز اصلی برنامههای مهم موسیقی تبدیل شده است. اکنون پذیرش و ثبتنام در این دانشگاه برای دانشجویانی از مناطق و پیشینههای مختلف باز است تا بتوانند از طریق برنامهای آموزشی رسمی و معتبر، مسیر موسیقی خود را از پایه آغاز کنند و در محیطی حرفهای، حمایتگر و پذیرنده رشد کنند و در حوزه انتخابی خود بدرخشند.
امروز هنرمندان، تهیهکنندگان، مدیران و مدیران شرکتهای موسیقی که به لندن، لسآنجلس یا آمستردام سفر میکنند، ریاض را نیز بخشی از همان مدار حرفهای میدانند. استقبال از موسیقی سعودی در داخل این کشور نیز از سال ۲۰۲۰ تاکنون ۱۹۵ درصد افزایش یافته است.
در نهایت، آنچه اجرای رم به نمایش میگذاشت، بسیار فراتر از یک کنسرت بود. روزگاری حضور یک ارکستر سعودی در کولوسئوم در کنار آندرهآ بوچلی تصورناپذیر به نظر میرسید، اما در سال ۲۰۲۶، این رویداد تنها بازتاب واقعیتی گستردهتر است: عربستان سعودی دیگر در حاشیه گفتگوی جهانی موسیقی قرار ندارد، بلکه در شکل دادن به مسیر آینده آن، نقشی فزاینده ایفا میکند.
